Hupu ngày 24/10 đưa tin: Nhóm phóng viên The Athletic UK thực hiện chuyên mục phát ngôn của các ngôi sao.

Trong vụ tranh cãi lớn xoay quanh việc Cristiano Ronaldo rời đội tuyển Bồ Đào Nha vì bất mãn, một cựu đồng đội của anh đã thêm dầu vào lửa.

Trước những lời chỉ trích của Cristiano Ronaldo nhắm vào huấn luyện viên Jorge Jesus, cựu tiền vệ người Bồ Đào Nha từng khoác áo Chelsea, Maniche, nói rằng đội tuyển Bồ Đào Nha giờ đây “buộc phải đối mặt với một cầu thủ như vậy - người không dung nạp bất kỳ ngôi sao nào ngoài chính mình”.

Phát ngôn này có sức sát thương rất lớn. Dù không ai biết chính xác nó bắt nguồn từ đâu, nó vẫn lan truyền chóng mặt trên mạng xã hội và thậm chí được nhiều hãng tin trích dẫn đưa tin.

Đáng tiếc, toàn bộ câu chuyện đều là bịa đặt. Maniche chưa từng nói những điều như vậy; anh buộc phải công khai đính chính trên tài khoản Instagram của mình và nhắc người hâm mộ phải cảnh giác trong tương lai.

Hiện tượng này không phải cá biệt. Từ lâu, những trích dẫn hư cấu đã lây lan như virus trong không gian diễn ngôn chính trị. Trong bóng đá, kiểu việc này cũng không mới, nhưng chưa bao giờ phổ biến và gây hiểu lầm mạnh mẽ như hiện nay.

Trong thời gian diễn ra World Cup, Jürgen Klopp từng công khai phản đối việc đưa ra “thời gian nghỉ uống nước”. Ông mô tả bóng đá đang “bị bắt cóc bởi một nhóm giám đốc trốn trong văn phòng máy lạnh”, và gọi những khoảng nghỉ uống nước này chỉ là “chiếc lồng mạ vàng dành cho nhà tài trợ”.

Những phát ngôn kiểu này khi đó xuất hiện khắp nơi. Một số cựu cầu thủ đã chia sẻ lại, thậm chí ít nhất một tờ báo toàn quốc của Pháp cũng đưa tin, cho rằng Klopp từng trả lời phỏng vấn đài phát thanh Đức ARD.

Nhưng trên thực tế, trong thời gian World Cup, Klopp chỉ làm việc cho Magenta TV, anh hoàn toàn không nhận phỏng vấn của ARD. Điều đó không ngăn cản những phát ngôn này lan truyền trên mạng; Klopp thậm chí còn được ca ngợi rộng rãi vì người ta cho rằng ông đã chỉ trích mạnh mẽ “phát minh” đáng ghét của Gianni Infantino.

Đó là một mùa hè dài. Kevin De Bruyne chưa từng nói tân binh của Manchester City, Enzo Fernández, “kém xa tôi”; huấn luyện viên Tottenham Hotspur, Roberto De Zerbi, cũng chưa từng công khai bàn về khả năng ký hợp đồng với Mason Greenwood; Thierry Henry càng không vận động để Man City bị xử phạt nặng hơn mức trừ điểm - sau khi một ủy ban độc lập kết luận Man City vi phạm các quy định tài chính.

Gần đây, có người còn gán sai một đoạn giải thích cho Ainsley Maitland-Niles, cho rằng đó là lý do anh không “quỳ một gối” trước trận Everton gặp Chelsea. Không cần bàn cãi, Maitland-Niles cho đến nay chưa từng đưa ra bất kỳ bình luận công khai nào về việc này.

Một số phát ngôn giả có thể vô hại, nhưng trong những trường hợp khác, chúng có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến danh tiếng, thậm chí khiến người bị cho là “phát ngôn viên” phải hứng chịu làn sóng bạo lực mạng dữ dội. Henry (giống như Maniche) buộc phải lên tiếng đính chính qua tài khoản Facebook của mình.

Ngụy tạo trích dẫn có thể là một “ngành kinh doanh có lợi”. Dù cơ chế thưởng tương tác của các nền tảng mạng xã hội khác nhau, chỉ cần thu hút được sự chú ý thì luôn có thể thu lợi.

Thủ đoạn phổ biến nhất thực ra khá đơn giản.

Một nền tảng mạng xã hội (X) là “mảnh đất màu mỡ” cho loại trích dẫn giả này, các tài khoản hoạt động trên nền tảng thường tuân theo một bộ chiêu thức cố định.

Một tài khoản đã được xác minh sẽ đăng trích dẫn, thường kèm theo một bức ảnh tĩnh của người phát ngôn. Dưới đây là một ví dụ: nội dung liên quan đến đánh giá của Zlatan Ibrahimović về màn trình diễn của Lamine Yamal trong trận Champions League tuần này.

Sau đó, những trích dẫn này sẽ bị các “tài khoản tổng hợp” - tức những tài khoản chuyên đăng lại tin nóng - liên tục chia sẻ lại. Chúng không ngừng chồng chất các “nguồn tin” giả, tích tụ từng lớp đến mức khiến người ta hoàn toàn không thể đặt câu hỏi hay kiểm chứng.

Cuối cùng, sự thật có thể được đính chính, những trích dẫn đó cũng có thể lặng lẽ biến mất. Nhưng vấn đề là rất ít người để ý hoặc quan tâm đến nội dung đính chính; với nhiều người, thông tin giả vẫn được coi là sự thật.

Một nhân viên của một công ty quản lý thể thao lớn (yêu cầu giấu tên vì không được phép công khai bàn về việc này) nói với The Athletic rằng việc đối chất với những trích dẫn giả thường không đáng: “(Đối với chúng tôi) việc này chưa từng gây ra ảnh hưởng tiêu cực thực sự nào. Chuyện này đúng là có xảy ra, và người ta cũng khó tránh khỏi bất mãn. Nhưng nếu dồn hết tâm sức để kiểm soát một tình huống sẽ sớm tự lắng xuống, thì chỉ khiến mình phát điên và lãng phí rất nhiều thời gian. Nếu liên quan đến tình huống có thể khởi kiện (ở góc độ pháp lý), tất nhiên phải khác, nhưng đến nay chúng tôi chưa gặp trường hợp như vậy.”

Tại sao hiện tượng này lại hiệu quả? Và tại sao nó ngày càng phổ biến?

X hiện bán dấu tích xác minh, khiến tài khoản trông “chân thực” hơn. Công cụ dịch tự động cho phép người dùng đọc nhiều dòng tweet hơn bằng tiếng mẹ đẻ; việc sử dụng phần mềm dịch còn có thể che giấu những sơ hở cho thấy trích dẫn không có thật. Ví dụ, câu nói của Klopp về “chiếc lồng mạ vàng dành cho nhà tài trợ”, vì chưa từng xuất hiện trong bối cảnh tiếng Đức, nên người ta càng dễ bỏ qua cảm giác gượng gạo trong cách diễn đạt.

Trí tuệ nhân tạo cũng đang ngày càng mạnh hơn. Dù các công cụ phát hiện AI thường nhận ra những trích dẫn này là do AI tạo ra, khả năng bắt chước của nó đã đủ khiến người ta tin là thật.

Nhưng câu chuyện không dừng ở đó.

Joe Sayers là Giám đốc phân tích thể thao của Signify Group, công ty chuyên về các hoạt động phòng ngừa tổn hại danh tiếng trên mạng.

“Lý do tại sao người ta tương tác với những nội dung này, hay tại sao họ dễ tin những trích dẫn đó, thực ra có nhiều tầng lớp,” anh nói với The Athletic. “Trong đó thường tồn tại một hình thức ‘kích thích tương tác’, rất có thể liên quan đến tài khoản bot. Đây là giai đoạn đầu tiên.

Tiếp theo, sẽ có một số người dùng thực sự tin là thật, họ tạo thành giai đoạn lan truyền tiếp theo và đóng vai trò khuếch tán thêm. Nhóm người dùng này thường khá nhỏ, nhưng việc họ ‘bảo chứng’ cho những bài đăng lại càng thúc đẩy nội dung lan truyền xa hơn.

Còn một nhóm người khác, họ chỉ quan tâm đến việc củng cố quan điểm sẵn có của mình. Ví dụ, bạn không thích một cầu thủ nào đó, tình cờ thấy một bình luận viên chỉ trích cầu thủ ấy, thế là bạn chia sẻ nó đi. Nhu cầu ‘chứng minh mình đúng’ - đặc biệt trong các cuộc thảo luận bóng đá - rất mạnh, nó thôi thúc người ta mù quáng đi theo một hướng và hoàn toàn phớt lờ mọi dấu hiệu cảnh báo rõ ràng.”

Điểm cuối cùng này đáng đào sâu nhất. Marcus Marshall, Giám đốc phụ trách thành công khách hàng và nhân viên tại công ty tiếp thị kỹ thuật số RANE, nói với The Athletic:

“Bóng đá là mảnh đất lý tưởng để trích dẫn giả sinh sôi, bởi việc ủng hộ một câu lạc bộ thường gắn chặt với bản sắc cá nhân.

Khi nhìn thấy một trích dẫn ca ngợi đội bóng bạn ủng hộ, hoặc chế giễu đối thủ, bạn thậm chí chưa kịp kiểm chứng thật giả đã cảm thấy hài lòng trước.

Người ta thường hỏi trước ‘Điều này có chứng minh quan điểm của tôi không?’, mà không kiểm tra ‘Người đó có thực sự nói câu này không?’.

Lấy một ví dụ, đầu tháng này, trong trận Real Madrid thắng Villarreal 1-0, Vinícius bị đuổi khỏi sân vì kéo tóc Nathan Saliba.

Đêm hôm đó, một tài khoản mạng xã hội có “tích xanh” đã đăng “phát ngôn” của Kylian Mbappé - được cho là phản ứng sau trận đấu về sự việc này: “Viní là một cầu thủ xuất sắc, tôi hy vọng cậu ấy có thể sát cánh cùng tôi, giúp chúng tôi giành chiến thắng và danh hiệu.

“Nhưng cậu ấy cần tập trung vào bóng đá, tránh để những chuyện như vậy tái diễn. Là đồng đội, việc ủng hộ cậu ấy là đương nhiên, nhưng điều đó không có nghĩa là phải giả vờ cậu ấy đúng khi cậu ấy mắc sai lầm.”

Do những lời chỉ trích thường gặp nhắm vào Vinícius thường tập trung vào biểu hiện cảm xúc của anh, nếu Mbappé thực sự bày tỏ lo ngại tương tự thì với một số người điều đó chắc chắn rất hấp dẫn.

Tuy nhiên, Marshall nhắc nhở: “Đối với những người bị lừa, chúng ta không nên dễ dàng mắng họ là ‘ngốc’. Câu hỏi đáng suy ngẫm hơn là: khi một cách nói nào đó vừa khớp với nhu cầu tâm lý của chúng ta - dù là để tìm kiếm sự tự chứng minh, giải trí, hay tìm cảm giác thuộc về - thì khả năng phán đoán của chúng ta sẽ thay đổi ra sao?

Hành vi chia sẻ thường không chỉ xuất phát từ ‘tin’, mà còn từ theo đuổi ‘cảm giác thuộc về’.

Người ta dùng nội dung bóng đá để thể hiện lòng trung thành, mua vui cho bạn bè, hoặc tham gia vào cuộc đối đầu giữa các phe. Ngay cả khi độ tin cậy của một trích dẫn còn đáng ngờ, nó vẫn có thể đạt được những mục đích xã hội này.”

Một yếu tố khác là thời gian.

“Bịa một câu chỉ mất vài giây,” Marshall giải thích, “nhưng để kiểm chứng liệu nó có thực sự xuất phát từ một buổi họp báo, phỏng vấn hay chương trình phát thanh nào đó thì cần bỏ công sức. Trong khi đó, người đăng có thể nhận phản hồi ngay lập tức, thậm chí khơi mào một cuộc tranh luận sôi nổi.”

Đến tối Chủ nhật, dòng tweet chứa phát ngôn giả của Mbappé đã có gần 600.000 lượt xem.

24 giờ sau, cùng tài khoản đó lặp lại chiêu cũ, nhưng lần này theo cách ít rủi ro hơn. Trong trận Manchester City thắng Liverpool 3-0 tại Anfield, tấm thẻ đỏ của Ryan Gravenberch trở thành bước ngoặt của trận đấu. Tài khoản này nhân cơ hội đăng “phát ngôn” của Jamie Carragher, cho rằng ông cực kỳ tức giận với chất lượng trọng tài khi đó.

Dòng tweet viết: “Premier League tự nhận là giải đấu hàng đầu thế giới, vậy mà những quyết định như thế này lại khiến tất cả mọi người dồn sự chú ý vào trọng tài, chứ không phải bóng đá.”

Carragher hoàn toàn không nói những lời này, nhưng dòng tweet vẫn có gần 100.000 lượt xem. Trong phần trả lời, không ít người còn khen ông “dám nói thẳng” - xét theo quan điểm tiêu cực phổ biến của người hâm mộ về trọng tài Premier League, phản ứng như vậy cũng không khó hiểu.

Mỗi khi có trận cầu tâm điểm của Premier League, kiểu việc này lại xảy ra. Carragher là “khách quen”, Gary Neville, Micah Richards, Henry (lại góp mặt), cùng gần như mọi cựu cầu thủ hoặc huấn luyện viên đang làm việc trong ngành truyền thông đều có thể trở thành mục tiêu.

Lịch sử đăng bài của nhiều tài khoản trong số này thậm chí có thể truy ngược về thời World Cup. Xét việc trong khoảng thời gian đó nền tảng lẽ ra có thể có hành động tương ứng, việc các tài khoản này tồn tại đến nay quả thực không phải thời gian ngắn.

Một số tài khoản sẽ ghi trong phần giới thiệu cá nhân rằng nội dung của họ hoàn toàn là hư cấu, nhưng lời ghi chú này thường không thể nhìn thấy trực tiếp trong dòng tin. Còn việc tuyên bố đó có thể mang lại cho họ một kiểu “quyền miễn trừ” nào đó hay không thì vẫn chưa rõ.

Trước yêu cầu bình luận của The Athletic, nền tảng X không phản hồi. Dù việc này chưa chắc liên quan đến các vấn đề chính trị hay xã hội, xu hướng xuất hiện trong giới bóng đá vẫn tạo thành một sự can thiệp và thao túng đáng lo ngại - nhắm vào danh tiếng cá nhân - và tình trạng này e rằng chỉ sẽ ngày càng gia tăng.